✍توضيحی در باره عنبر در تاريخ بيهقی

✍توضيحی در باره عنبر در تاريخ بيهقی (از آقای م.ک.شجاعی، دانشجوی دکترای مطالعات آسيای مرکزی دانشگاه تهران، شنونده درس گفتار بيهقی)

🔻سه بار در تاریخ بیهقی از عنبر به عنوان تحفه ای نادر وگرانبها نام برده شده است. 🔹بارنخست در پایان مجلد ششم وذيل"قصه ولايت مکران و ماجری فيها" آمده است که در زمان امیرمحمود پس از موافقت سلطان باتقاضای حاکم يا والی مکران(ولايتی در ساحل دريای عمان ،در جنوب قصدار ياهمان قزدار) آمده است که : "کار مکران راست شد و حسن سپاهانی بازآمد با حِملهای مکران و قصدار و رسولی مکرانی با وی، و مالی آورده هدیۀ امیر و اعیانِ درگاه را ،از زر و مروارید و عنبر و چیزها که از آن دیار خیزد. "(تاريخ بيهقی، تصحيح استادان، دکتر ياحقی وسيدی، ج۱،ص۲۴۰،يا ديبای ديداری،ص۲۸۹) 🔹همانگونه که در تعليقات جغرافيایی استاد سيدی آمده مکران در ساحل دریای عمان واقع بوده و اهالی آن منطقه از قدیم به صید ماهی و مروارید اشتغال داشته اند. پس با احتمال غریب به یقین منظور از عنبر همان "عنبر سائل" بوده است که در دانشنامه جاده ابریشم در معرفي آن آمده است: "مادهای که توسط نهنگ عنبر تولید میشود و در گذشته برای تولید عطر مورد استفاده بود. عنبرسائل ماده ای مومی و محصول نظام گوارش وال اسپرمی است. عنبرسائل که رایحه ای شبیه به مشک دارد، مدتها است که بهعنوان یکی از مواد تشکیل دهندۀ عطر مورد استفاده قرار دارد. واژۀ انگلیسی عنبرسائل از کلمه عربی عنبر گرفته شده است. در ابتدا عنبر را در کنار ساحل ها و پس از آورده شدنش به خشکی توسط موجها جمع آوری می کردند. عنبرسائلی که مدت طولانی در آب غوطه ور باشد، طلائی رنگ است و ناخالصی کمی دارد. به همین دلیل بسیار باارزش است. عنبرسائلی که این گونه جمع آوری شود، بوی کمی دارد. ولی وقتی خشک شود و با ترکیب شیر و شکر در الکل خیس بخورد، رایحه ای شبیه به کندر رومی از خود پخش می کند. اعراب عصر میانه عنبرسائل را به عنوان دارو استفاده می کردند، آن را با روغن های خوشبو می سوزاندند و به عنوان داروی تقویت قوای جنسی بر پوست خود می مالیدند. همراه با افزایش درخواست برای عنبرسائل، شکار وال برای دسترسی به آن به کار معمولی تبدیل شد. عنبر سائلی که از این روش جمع می شود سیاه رنگج بوده و کیفیت پایین تری دارد. زکریا القزوینی، جغرافیدان عرب قرون وسطا در کتاب خود به نام عجائب المخلوقات و غرائب الموجودات نوشت که ترشح آب بر کف خانه ای در سیلا بوی خوشی مانند عنبرسائل ایجاد می کند. او به شدت زیر تأثیر خانه های سیلا قرار گرفته بود."

بار دیگر در مجلد هفتم تاريخ بيهقي(ج۱،ص۳۸۹،يا ديباي ديداري،ص ۴۳۹) ذيل سال ۴۲۴ آنجا که دختر باکاليجار زياري را از گرگان براي امير مسعود به نيشابور آورده اند،به قول بيهقي در زمره ي جهيزيه عروس تختي سيمين بوده که"برآن سي درخت زرين مرکب کرده..... وگرد برگرد آن درختان بيست نرگسدان نهاده.... وگرد برگرد اين نرگسدان هاي سيم طبق زرين نهاده ، همه پر عنبر وشمامه هاي کافور"

نيز درمجلد نهم وذيل سال۴۲۹ و"نشستن امير برتخت نو آمده است که تخت را بیاراستند به چندگونه جامه های بزر و بسیار جواهر و مجلس خانه های زرین و عنبرینها و کافورینها .... ... و این صفه را به قالیها و دیباهای رومی به زر و بوقلمون به زر بیاراسته بودند و سیصد و هشتاد پاره مجلس زرینه نهاده، هر پاره یک گز درازی ، گزی خشکتر پهنا ،و بر آن شمامه های کافور و نافه های مشک و پاره های عود و عنبر و ..."(تاريخ بيهقي،ج۱،ص۵۴۴،يا ديباديداري،ص۵۸۱) @seyediBeyhaghi