تریاک خوردن سلطان مسعود غزنوی

تریاک خوردن سلطان مسعود غزنوی (بخش۲ از ۲ )

۲. خواب امیر سبک بود و امیر خواب تمام نیافته بود چون گذشته از ضعف و عوارض اسهال، اطبا اعتقاد داشتند اساسا وقتی مسهل قوی باشد، داروخوار بعد از کار کردن دارو نباید بخوابد تا داروی مسهل باطل نشود. همچنین ظاهرا امیر داروی مسهل قوی خورده بود (۶). ۳. تعبیر «از دارو بیرون آمدن» عینا در اغراضالطبیه هم هست:«چون از دارو بیرون آیند، همه چیزها که حالی از احوال مردم بگرداند چون شادی بزرگ و غمی بزرگ و چون جماع و چون خشم عظیم، از خویشتن دور باید داشت» (۷). جرجانی در ذخیره خوارزمشاهی از تعبیر«به سلامت از دارو فارغ شود» استفاده کرده است (۸). آقایان یاحقی و سیدی آن را «نتیجه دادن و اثر کردن دارو و اجابت مزاج» معنا کردهاند که درست است. ۴. وقتی داروی مسهل، به قول جرجانی اسهال افزونازاندازه میکرد، انواع مداوا وجود داشت. فیالمثل اگر اسهال زیاد باعث میشد که داروخوار تب کند، تریاک فاروق را در شراب حل میکردند و به او میخوراندند (۹). در ذخیره خوارزمشاهی آمده که «تریاق بزرگ اسهال بازگیرد»(۱۰) و «هرگاه داروی مسهل یا قی افراط کند...تریاق بزرگ بباید داد»(۱۱). ۵. در ذخیره خوارزمشاهی اطلاع مهمی دربارۀ خاصیت بازدارندگی از اسهال تریاق آمده: « بباید دانست که تریاق را کودکی و جوانی و پیری است... و مارگزیده را ازبهر دفع مضرت زهرها،[تریاقی] هرچه قویتر و تازهتر باید داد و آزمودن تازگی و جوانی آن باشد که مردی را داروی مسهل دهند و توقف کنند تا دارو به کار آید پس شربتی تریاق دهند اگر دارو را از کار باز دارد تریاق تازه است و اگر باز ندارد یا پیر است یا مغشوش»(۱۲). همین مطلب در رسالۀ تریاق فاروق هم آمده است (۱۳).

درست است که سلطان برگشتهبخت حتی در کشاکش جنگ و گرفتاریهای سیاسی نیز دست از نشاط و شراب نمیکشید اما این «تریاکخوران» (۱۴) از روی شادخواری و تفنن نبود بلکه برای «بازگرفتن اسهال» بود و لابد به تجویز و توصیۀ پزشکان.

وثوقالدوله میفرمود: چون بد آید هرچه آید بد شود یک بدی ده گردد و ده صد شود

سلطان مسعود، در قوس نزول و زوال، مدام بد میکرد و مدام بد میآورد.

پانوشت ۱. تاریخ بیهقی، تصحیح استاد فیاض، مشهد، دانشگاه فردوسی، چاپ دوم ، ۱۳۵۶، صص۸۰۲- ۸۰۴ (با تلخیص). ۲. تاریخ بیهقی، ۱۳۹۰ ، ج۳، ص۱۰۴۷. ۳. تاریخ بیهقی، ۱۳۹۴، ج۱ ، ص ۶۲۳. پانوشت؛ دیبای دیداری، ۱۳۹۰، ص ۶۴۷. ۴. برای نمونه نگاه کنید به رسالۀ «تریاق فاروق» از کمالالدین کاشانی و مقدمه دکتر سید حسین رضوی برقعی مصحح این رساله (منتشر شده در گنجینه بهارستان ؛ مجموعه سه رساله در پزشکی، به کوشش مرکز پژوهش کتابخانه مجلس شورای اسلامی، کتابخانه، موزه و مرکز اسناد مجلس شورای اسلامی،۱۳۸۶،صص ۱۴۹-۳۲۶ ). ۵. الاغراض الطبیه و المباحث العلاییه، اسمعیل بن حسن جرجانی، تصحیح حسن تاجبخش، انتشارات دانشگاه تهران، ۱۳۸۵، ج۱،ص ۲۲۱. ۶.همان. ۷.همان، ص۲۲۲. ۸. ذخیره خوارزمشاهی، اسمعیل بن حسن جرجانی، تصحیح محمد محرری ، فرهنگستان علوم پزشکی، ۱۳۸۲، ج ۲، ص۱۵۹. ۹. الاغراض الطبیه، ج۱، صص ۲۲۲-۲۲۳. ۱۰. ذخیره خوارزمشاهی، اسمعیل بن حسن جرجانی، قم، مؤسسه احیا طب طبیعی، ۱۳۹۰، ج۹، ص۲۰۹. ۱۱. ذخیره خوارزمشاهی، تصحیح محمد محرری ، ج ۲، ص۱۶۷. ۱۲. ذخیره خوارزمشاهی، مؤسسه احیا طب طبیعی، ج۱۰، ص۴۲۳. ۱۳. گنجینه بهارستان، همان، ص ۳۱۷. ۱۴.دیبای خسروانی، گزینش، محمد جعفر یاحقی و مهدی سیدی، جامی، چاپ دوم، ۱۳۷۵، ص۲۱۲. @n00re30yah @Seyedibeyhaghi